نقدي بر «آبي ناگهان» امیرحسین بریمانی

روزنامه آرمان 25 مرداد 1394

 

نقدي بر «آبي ناگهان»
" خورشيدي از آوانگارديست‌هاي حقيقي امروز شعر است. "

 اميرحسين بريماني

  «آبي ناگهان»، پيش بردن زبان است و بخشي از وظيفه شعريت رسيدنِ متن را در اشعار اين كتاب، زبان بر دوش مي‌گيرد. در سطحي بيروني، راه براي فضاي احساسي بسته شده و اشعار كاركرد احساسي خود را موقتا از خواننده پنهان مي‌دارند. رمزگشايي اشعار در گرو كنارگذاشتن انتظارات مرسوم از ساخت‌هاي زبان و تركيبات شعري است و سپس باور داشتن به رفلكس‌پذيري‌هاي زبان در ارائه سواحل نامكشوف خود. كارناپ عقيده دارد از زبان مي‌توان براي صحبت راجع به زبان استفاده كرد و اين امر در قالب نوعي فرازبان امكان پذير است. آيا دقيق‌ترين تجلي فرازباني كه كارناپ بدان اشاره مي‌كند در شعر نمود پيدا نمي‌كند؟ اين موردي است كه يدا... رويايي هم بدان اشاره مي‌كند ولي فرازبان را آن طور كه بايد تصوير نمي‌كند. منصور خورشيدي از شاعران حجم است و رويايي بارها به او اشاره كرده است اما شعر حجم (چنانچه رويايي نيز اقرار مي‌كند) روز به روز عنواني كلي‌تر به خود مي‌گيرد و نمي‌خواهد هيچ شعر پُر پيماني را از زير پرچم خود از دست بدهد! شاعران حجم را مي‌بايد از جرگه شعر حجم خارج كنيم و طي خوانشي انتقادي بررسي كنيم ارتباط آنها با حجم چگونه ارتباطي است. آيا عقايد حجمي بر آثارشان احاطه دارد و زير لواي حجم قرار مي‌گيرند يا ارتباطشان دو سويه است و بر هم تاثيرگذار؟ اگر از نوع دوم باشد و تنها چندي از مولفه‌هاي حجم را در آثار مشاهده كرديم، ديگر نمي‌توانيم و حتي نبايد آنها را شاعر حجم بدانيم. دهه نود بيشتر از هر برهه زماني ديگري، لازم به نگاه‌هايي برخاسته از عقايد پوپر مبني بر ابطال‌پذيري نظريات دارد و راه بايد براي جرياناتي نوين‌تر و در ادامه حجم باز شود تا دهه نود بتواند جريانات آوانگارد خود را بپروراند. رابطه منصور خورشيدي حداقل در «آبي ناگهان»، از شيوه دوم پيروي مي‌كند و حتي خود شاعر هم اطلاعي از تاثير‌گذاري و تاثیر‌پذيري دو سويه‌اش بر حجم ندارد! عابدين پاپي نيز راجع به خورشيدي مي‌گويد: «منصور خورشيدي از مدغدغين شعر حجم محسوب مي‌شود كه با چاپ چهار مجموعه كه ذكر آن رفت، درصدد برآمده تا طرحي نو را براي اين سبك با صيانت از بن مايه آن بيافريند.» در صفحات 82 و 132 رويكردي نوين را در حجم مي‌بينم: واژه‌ها و زبان هويتي مادي به خود مي‌گيرند. به تعبيري مي‌توان گفت زبان، موضوع اثر قرار نگرفته بلكه به نوعي دچار سوژه‌شدگي شده كه گامي جلوتر از پساساختارگرايي دريدايي است: «مي‌ترسم كلمات كوچك/ قانون رفتن را/ از رود بگيرند». به غير از صفحات ذكر شده، زبان در سطحي ديگر مورد استفاده قرار گرفته است. خورشيدي در مقدمه كتاب به «پوست اندازي زبان»‌ اشاره مي‌كند. براي فهم چيستي اين پديده ناآشنا، مي‌بايد باور رايج راجع به زبان را دريابيم. مواد خام در هنرها متفاوت است. چنانكه در موسيقي اصوات، نقاشي رنگ و غيره. در شعر مواد خام براي عوام مردم كاملا آشناست: واژه‌ها. جامعه همواره در حال استفاده از زبان و ساختارهاي زباني رايج است. خورشيدي برخلاف مينيمال‌ها زبان توده‌ها را كنار مي‌گذارد و همسو با باور فرماليست‌هاي روسي، زبان مورد استفاده در شعرش را در فرآيند آشنايي‌زدايي قرار مي‌دهد تا شعر را وراي فرهنگ قرار دهد. پوست‌اندازي زبان كه خورشيدي بدان اشاره مي‌كند، در نزديكي آشنايي‌زدايي مورد استفاده شكلوفسكي و همفكران اوست. خورشيدي از آوانگارديست‌هاي حقيقي امروز شعر است. نظام شعر، نظامي يگانه نيست و شعر را از جهات گوناگون مي‌توان مورد پيشروي قرار داد. رويكرد وي در پيشتازي، به چالش كشيدن بن‌مايه شعر (زبان) است. تركيب‌هاي مورد استفاده در اين مجموعه براي مخاطب (در هر سطحي از سواد) ملموس نيست: «وقتي هوش بهار/ از كمال كوه بالا مي‌رود». افلاطون سرودن شعر را خطرناك مي‌داند چرا كه شوريدگي شاعر را به مخاطب انتقال مي‌دهد و حتي او را به بي‌قانوني و آنارشيستي‌گري سوق مي‌دهد؛ اما اگر احساس‌هاي نهفته در شعر دچار پيچيدگي‌هاي فرمي شده باشند، به نوعي تعديل مابين احساسي‌گري و فرم خواهيم رسيد و حتي در اشعار صفحات اوليه اين مجموعه، بدون شكستن ساختارهاي زبان نمي‌توان به معناي نهفته اثر دست يافت. پرسش اول: اين پيچيدگي فرمي كه از آن سخن مي‌رود و همان فرآيند آشنايي‌زدايي را تشكيل مي‌دهد چيست؟ بازي‌هاي زباني. واژه‌ها بيرون از كاركردهاي ممكن خود قرار گرفته‌اند و در پوسته بيروني از معناگرفتن به خود مقاومت مي‌كنند. زبان اشعار عملا نه نظامي نشانه‌اي است و نه نمايانگر صِرف پديده‌ها. جعل صفت و اطلاق ظاهرا نابجاي آن به ابژه‌ها، مخاطب را به تجاربي نو همراهي مي‌كند: «آبشار بلند پر/ رسم پرواز مي‌كند/ روي تفكر باد». رسالت ادبيات پيشرو تاثيرگذاري بر فرهنگ است، بر احساسات شناخته شده و پيشبرد عواطف به سواحل نامكشوف و تمامي اين موارد به خوبي در «آبي ناگهان» پديدار گشته‌اند. در مجموعه «ترس» چنين رويكردي را مشاهده مي‌كنيم. يا حتي در صفحه 116 «اسطوره پرواز» برخوردي جديد با باورهاي مرسوم دیده می‌شود. در اين شعر ابتدا رخداد معرفي مي‌شود و سپس با بيان فضاي رخداد، مخاطب را به جست‌وجوي دال ترغيب مي‌كند. صفات الحاقي به ابژه‌ها آنان را از امر واقع متمايز مي‌كند و صفات نامرئي وجود و نمودي بيروني مي‌گيرند و حتي دست به اقدام مي‌زنند. توصيفات در تحرك‌اند و بي‌آنكه مورد تمركز قرار بگيرند، زمينه‌ساز رخدادهاي بعدي مي‌شوند. در گفتماني دروني شعر، زبان را نقض مي‌كند چرا كه زبان بيانگر وجود انديشه و تقابل با احساس است. زبان، ابزار انديشيدن است ولي آيا مي‌تواند دستمايه بروز احساس نيز قرار بگيرد؟ اين مجموعه پاسخي روشنگر هديه نمي‌كند و خود در جست‌وجوي پاسخ است.

لینک خبر :  http://armandaily.ir/?News_Id=124411

 

" از فکر های باتو " در روزنامه صبح ایران آرمان

روزنامه صبح ایران آرمان

کد خبر: 16156

تاریخ خبر: ۱۳۹۱ چهارشنبه ۱۹ مهر

علی جهانگیری

 نیمی تاریك، نیمی آفتاب، شاعری كه فكرهای سكوت را در منظری معلق از خطوط و دایره و با دلواپسی هایی از رنگ های شاد و كبود می یابد. با پیراهنی از كلمات بیداری، خواب و معرفت... همه  این ها كه بیشتر می تواند در دهان نیمه باز طرح روی جلد كتاب <<از فكرهای با تو>> سروده های منصور جعفری خورشیدی خود را پیدا كند اندكی از اوست و بسیاری كه ناگفته می ماند. <<خورشیدی>>، حتی با طرح كاملا مدرن روی جلد هم نمی تواند شاعری كاملا مدرن باشد، او را نمی توان به این سادگی دسته بندی كرد. او بیشتر شاعر دغدغه هایی از جنس فاصله است. با این كه برای ایجاد این فاصله ها در بسیاری گریزها و ناگریزها به شالوده ها و ویرانی آنها به عنوان اساس كار می اندیشد ولی این گرایش نیز او را پست مدرن نمی نماید. تجربه  سال ها كار هنری اشعار او در مرتبه ای قرار می دهد كه زیركانه پای مخاطب را به عبور از ساحت ها و شكستن شالوده های معنا می كشاند. گریزهایی استادانه و ناگریزهایی كه بیشتر از آن كه ناچاری باشد، شكلی از حیرانی را بر می تابد سراسیمه ای در فاصله سكوت و سكوت... معمولا ساده آغاز می كند با ظاهری وابسته به سنت های رایج اما با چند وجهی كردن عناصر در میانه  انتهای كار شعر را در دامن مخاطبان ویژه پرتاب می كند. دلم به اندازه دنیاست/ تنگ نمی شود/ از گریز تو (طرح های تكامل ص 23)كه ساده همه چیز را در گریز و بدون هیچ راه گریز باقی می گذارد وقتی به گریز تو می رسد ارجاع ذهنی كار به ابتدا برمی گردد و دوباره به بازخوانی دیگری از متن خوانده شده می پردازد این كه وقتی دلم به اندازه دنیاست چه گریزی می تواند باشد؟ مگر در همین محیط و اصلا چه گریزی؟ از همه  هیچ!  هارمونی معنایی بعضی از كارها به گونه ای است كه انگار مسیر رفتار و حركت ذهنی شاعر تجربه ای است عادی كه هر روز می تواند پیش بیاید و باز هم هاله ای از محال داشته باشد وقتی می گوید: معنای دیگر داری/ اگر نرفته بازآیی/ در این سكون كه تویی-(286 ـ 2 ص 94) ویا: لای علف ها/ كه می روم/ عادت مرا../...در مسیر نرفته/ كه می روم- (عرفان هیجان ص 29 )وقتی می گوید <<در مسیر نرفته، كه می روم>> با توجه به ابتدای شعر كه ظاهرا هر لحظه را ممكن می كند و در انتها تمام ممكن ها محال می ماند و در این پارادوكس ها كه در طیف كلی آثار به چشم می آید مخاطب بر آن داشته می شود كه به واژه ها دقیق تر نگاه كند در پاره ای از مواقع از واژه ها نه به عنوان نشانه استفاده می شود و نه به عنوان اشاره ای به خارج از اشیا در اینگونه موارد واژه به خودش اشاره دارد و بس با یاری گرفتن از پارادوكس و تعلیق نظام نشانه ای تركیب هایی را ایجاد می نماید كه در دو سمت خود فاصله هایی از جنس جدید را تجربه می نماید. دربسیاری از سروده ها با چند قسمت كردن بندهای شعر حركت را از درون به بیرون و از بیرون به درون متغیر می كند و تا حدود زیادی سكوهای تانی و تفكر را از مخاطب گرفته و شكلی دیگر از دو سوی تجربه معنایی را ارائه می دهد.صبح،/ چه ساده/ پشت حصار هر روزه/ به درگاه سینه می آید/ ومات/ در پناه مهتاب/ سمت جنون تن را/ طی می كند- (اسكله های تانی ص 119)در این سروده با عنایت به همان نگاه، صبح بیرونی را به اشراق درون ارجاع می هد و با تركیب <<سمت جنون تن را، طی می كند، قسمت اول اثر را از سادگی خارج کرده و تمام بزرگی ها را به ساده  بودن اتفاق بازگشت می دهد.در بعضی از موارد  هارمونی در موسیقی وحتی معنا خود را بسیار آرام می نمایاند. روایت یك شعر، یك تركیب یا واژه از جهان. اما چند روایتی بودن اثر، دعوت به خوانش های دیگری است از اتفاق های دیگر كه به آن اشاره شد و این روش در كل مجموعه تاثیر خود را بر جای گذارده است به گونه ای كه در پاره ای از اشعار پس از خواندن چند شعر متوجه حضور شعرهای قبل در آثار بعدی می شویم. چند شعر ابتدای كتاب و قسمت كویر كنعان با 16 شعر به نوعی دیگر این حركت را به رخ می كشد. استفاده نسبتا زیاد از نشانه های آشنا همچون خاك، باد، آب، آتش یا عناصر هم ردیف، در وهله اول دایره تنگ واژگان شاعر را تداعی می نماید اما نوع نگاه شاعر بیشتر از آن كه شكل معمول داشته باشد حیرتی را كه شاعر از این واژه ها در میان انگشتانش پرورش داده است در هاله ای از تاویل خواهد یافت حیرتی كه گاه زلال می شود و از آن سو، من حیران به نظاره  من دیگر نشسته است گاه نیز با چند وجهی كردن عناصر بر این باور مهر تایید می گذارد. و گاه اجزای كل یك اثر همین نقش را به عهده می گیرد: وقتی زمین روی سكونت خود/ چرخ می خورد- (رفتارها ص 103)شكل افق دارد/ آغوش لاله ها/ نه این جا، هر جا/ رابطه ای با دشت پر/ لاله می شود/ من لال می شوم! (از فكرهای باتو ص 33)ابهام شاعرانه كارها شاید از نمایان ترین ویژگی های این مجموعه باشد و تا حدودی دلمشغولی های زبانی شاعر را برجسته می نماید. غزلواره هایی كوتاه با عنایتی ویژه به غنای لحن و بیان...ظهر اگر عمود بریزد/ به خلوت كلمه (طعم صدای تو ص 54)ونامی از صورت ناگهان/ در شاخه های راه- (گذرگاهی در محاصره وقت ص 113)بعضی از این شگردهای زبانی حاصل سكوت است و پاره ای حاصل فاصله ای كه بین دو سمت تركیب ایجاد می شود و برخی دیگر حاصل تانی و گاه محصول حیرت است: دانایی شگفت نام/ هلاك می خواهدم/ روی نیمرخ خواب (ماه محض ص 115)ماه ازكدام نگاه/ به آرامی/ از تن تو می گذرد...- (گذشتن ص 91)با این كه تجربیات هنری اش دغدغه سكوت را با احترام به همراه خود می آورد اما به عنوان منی تنها، این مجموعه را آغازی می دانم برای شاعری كه سودای فاصله ها، می تواند هر لحظه از خود رهایش سازد و به فاصله ای دیگر پرتاب كند. كاش دست دیگری/ در من می نوشت- (این جا ص 109).